BİR BOĞAZ KAPANIRSA, BİR MUTFAK NE KADAR DARALIR?
Bu bir dış politika yazısı değil.
Bu, dünyanın bir ucundaki jeopolitik gerilimin Ankara’daki market fişine nasıl dönüştüğünü anlama yazısıdır.
Çünkü bazen savaş, top sesinden önce fiyat etiketiyle gelir.
Gerçeklerle başlayalım.
ABD Enerji Bilgi İdaresi’ne göre (EIA), dünyanın en kritik enerji geçitlerinden biri olan Hürmüz Boğazı’ndan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol geçiyor.
Bu ne demek?
Dünya petrol tüketiminin yaklaşık beşte biri.
Küresel deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık dörtte biri.
Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre bu geçitte yaşanacak ciddi bir aksama yalnızca bölgesel kriz yaratmaz.
Küresel fiyat şoku yaratır.
Şimdi soru şu:
Bu Türkiye’yi neden ilgilendiriyor?
Çünkü Türkiye enerji ithalatçısı.
Çünkü Türkiye petrol ve doğalgazda dış kaynaklara bağımlı.
Çünkü Uluslararası Enerji Ajansı’nın Türkiye profili hâlâ aynı yapısal gerçeği gösteriyor:
Fosil yakıtta ithalat bağımlılığı yüksek.
Yani mesele “orada savaş var” haberi değil.
Mesele şu:
Petrol fiyatı sıçrarsa…
Nakliye pahalanır.
Üretim maliyeti artar.
Tarımsal girdi baskılanır.
Lojistik zamlanır.
Enflasyon yeniden beslenir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın enflasyon raporları, enerji fiyatlarının fiyatlama davranışları üzerindeki etkisini açık biçimde ortaya koyuyor.
Burada kolay slogan üretilebilir.
“Her şey dış güçler.”
Bu kolaycılıktır.
“Bunun Türkiye ile ilgisi yok.”
Bu da gerçek dışıdır.
Gerçek daha serttir.
Enerjide dışa bağımlı bir ülke, savaşın tarafı olmasa bile faturanın tarafı olur.
Şimdi başka bir soru:
Türkiye hazırlıklı mı?
Türkiye’nin stratejik enerji stok kapasitesi ne kadar?
Kaç günlük güvenlik tamponu var?
Tedarik çeşitliliği yeterli mi?
Dar gelirliyi ani fiyat şokundan koruyacak mekanizma hazır mı?
Çünkü devlet yönetimi kriz çıktığında açıklama yapmak değildir.
Kriz çıkmadan kırılganlığı azaltmaktır.
İşte burada gerçek kahramanlar görünür.
Hal esnafının yaşadığı denklem nettir:
“Nakliye zamlanınca fiyat bizim elimizde kalmıyor.”
Bu insanlar dış politika uzmanı değildir.
Dış politika kararlarının ekonomik faturasını ilk görenler onlardır.
Şimdi çözüm konuşalım.
Yalnızca alarm vermek kolaydır.
Çözüm üretmek sorumluluktur.
Kısa vadede yapılması gereken bellidir.
Stratejik enerji tamponları güçlendirilmelidir.
Dar gelirliyi ani fiyat şoklarından koruyacak hedefli mekanizmalar kurulmalıdır.
Akaryakıttaki her artışın market rafına zincirleme zam olarak yansımasını frenleyecek geçici koruma refleksi geliştirilmelidir.
Orta vadede artık günü kurtarma değil, yön değiştirme gerekir.
Enerji ithalat bağımlılığını azaltacak gerçek kaynak çeşitliliği sağlanmalıdır.
Yenilenebilir enerji yatırımları siyasi vitrin olmaktan çıkarılıp yapısal dönüşüme dönüştürülmelidir.
Lojistik verimlilik artırılmalı, üretim ve taşıma maliyetlerini kalıcı biçimde düşürecek reformlar uygulanmalıdır.
Uzun vadede ise tek gerçek vardır:
Bağımlılığı azaltmak.
Enerji alanında başkasına bağımlı kalan bir ekonomi, kendi kaderini tam anlamıyla kendi yazamaz.
Üstelik mesele yalnızca Hürmüz değildir.
Mesele şu:
Bir ülke kendi enerjisini ne kadar yönetebiliyor?
Bir kriz geldiğinde refleksi ne kadar güçlü?
Vatandaşını ne kadar koruyabiliyor?
Bir ülkenin gerçek gücü savaş uçaklarının menzilinde ölçülmez.
Kriz anında vatandaşını ne kadar koruyabildiğinde ölçülür.
Çünkü petrol fiyatı ekrana düşen teknik bir rakam değildir.
Bir emeklinin pazar filesidir.
Bir annenin mutfak hesabıdır.
Bir çiftçinin tarlaya çıkıp çıkamayacağıdır.
Bir servis şoförünün kontak çevirip çeviremeyeceğidir.
Küçük bir işletmenin ay sonunu görüp göremeyeceğidir.
Burada artık açık konuşmak gerekir.
Enerjide dışa bağımlı kalıp her küresel sarsıntıda şaşırmış gibi davranmak yönetim refleksi değildir.
Bu, kronik kırılganlığın tekrar tekrar halka fatura edilmesidir.
Sorulması gereken soru nettir:
Türkiye her uluslararası krizde neden aynı ekonomik sarsıntıyı yaşıyor?
Neden her dış dalga içeride fiyat fırtınasına dönüşüyor?
Neden vatandaş dünya siyasetinin görünmez vergi mükellefi haline geliyor?
Çünkü mesele yalnızca dış kriz değildir.
İçeride yıllardır ertelenen yapısal hesaplaşmadır.
Enerji bağımlılığı kader değildir.
Plan meselesidir.
Strateji meselesidir.
Siyasi öncelik meselesidir.
Devlet aklı meselesidir.
Gerçek çözüm günü kurtaran indirim manşetleri değildir.
Gerçek çözüm, vatandaşın cebini küresel gerilimlere rehin bırakmayan ekonomik dirençtir.
Çünkü savaş bazen sınırda başlamaz.
Pompa fiyatında başlar.
Nakliye fişinde büyür.
Market rafında görünür.
Mutfakta hükmünü verir.
Bir ülke kendi kırılganlığını azaltmadıkça…
Uzaktaki krizler, içeride vatandaşın cebinden tahsil edilir.
Vatandaşın cebinden tahsil edilen her küresel kriz, içeride yıllardır ertelenmiş bir hesabın makbuzudur.
