Son günlerde art arda gelen haberler hepimizi aynı sorunun etrafında buluşturuyor:
Çocuklar neden bu kadar öfkeli?
Ve daha da çarpıcısı… Bu öfke neden artık okullara kadar taşındı?
Şiddeti yalnızca bireysel bir sorun olarak görmek, meseleyi eksik okumaktır. Çünkü şiddet; bireyin iç dünyasıyla, yetiştiği aile ortamıyla ve içinde bulunduğu toplumun diliyle şekillenen çok katmanlı bir olgudur. Bugün çocukların elinde gördüğümüz öfke, aslında yetişkin dünyasının bir yansımasıdır.
Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, insan doğasında iki temel dürtü olduğunu söyler: yaşamı temsil eden “Eros” ve yıkımı temsil eden “Thanatos.” Freud’a göre yıkıcı dürtüler tamamen yok edilemez; ancak sağlıklı yollarla ifade edilmediğinde, bastırıldığında ya da yönlendirilmediğinde saldırganlık olarak dışa vurulur.
Bugün çocuklarda ve gençlerde artan şiddet davranışlarını tam da bu noktadan okumak gerekir. Duygularını ifade etmeyi öğrenemeyen, öfkesine alan açılmayan, görülmeyen ve anlaşılmayan çocuk; içindeki gerilimi bir şekilde boşaltmak ister. Bu boşaltım bazen bir sözle, bazen bir davranışla, bazen de ne yazık ki fiziksel şiddetle kendini gösterir.
Peki sadece bireysel mi? Elbette hayır.
Toplumda kullanılan dil, çocukların davranışlarını doğrudan etkiler. Siyasette kullanılan sert ve ötekileştirici söylemler, televizyon dizilerinde şiddetin sıradanlaştırılması ve “güçlü olan kazanır” mesajının sürekli tekrar edilmesi; çocukların zihninde çok net bir algı oluşturur:
Sorunlar konuşularak değil, baskı kurularak çözülür.
Çocuklar ve ergenler, rol modellerini izleyerek öğrenir. Eğer bir toplumda insanlar birbirini dinlemek yerine susturuyorsa, çocuk da iletişimi değil, kontrol etmeyi öğrenir.
Günümüzde bu öğrenme alanına bir yenisi daha eklendi: bilgisayar oyunları.
Özellikle yoğun şiddet içeren, ödül-ceza mekanizmasıyla çalışan ve “öldürerek kazanma” üzerine kurulu bazı oyunlar; çocukların zihninde şiddeti sıradanlaştırabilir. Elbette her oyun zararlıdır demek doğru değildir. Ancak kontrolsüz, uzun süreli ve içerik filtresi olmadan maruz kalınan oyunlar:
- Empatiyi zayıflatabilir
- Duygusal duyarsızlaşmaya yol açabilir
- Gerçek ile sanal arasındaki sınırı bulanıklaştırabilir
Özellikle gelişim çağındaki çocuklar için bu durum, şiddetin sonuçlarını yeterince kavrayamama riskini beraberinde getirir. Şiddet, bir “oyun hamlesi” gibi algılanmaya başlanabilir.
Okullar bu noktada bir sahneye dönüşür. Çocuk, evde bastırdığı duyguları okulda ortaya koyar. Akran ilişkileri, rekabet, kabul görme ihtiyacı ve kimlik arayışı; zaten kırılgan olan psikolojik zemini daha da hassas hale getirir. Dışlanmışlık hissi yaşayan, kendini değersiz gören ya da sürekli baskılanan bir çocuk için şiddet, bazen “var olma” biçimine dönüşebilir.
Peki ne yapmalı?
Öncelikle şunu kabul etmeliyiz: Şiddet bir sonuçtur.
Asıl mesele, bu sonuca giden yolu değiştirmektir.
Aileler çocukların duygularını bastırmak yerine anlamaya çalışmalı. “Abartıyorsun”, “sus”, “ağlama” gibi ifadeler yerine, çocuğun duygusuna alan açılmalıdır. Çünkü ifade edilemeyen her duygu, bir süre sonra davranışa dönüşür.
Bilgisayar oyunları konusunda ise yasaklayıcı değil, rehberlik edici bir yaklaşım benimsenmelidir.
- İçerik denetimi yapılmalı
- Süre sınırı konulmalı
- Çocukla birlikte oyunlar konuşulmalı ve anlamlandırılmalıdır
Okullarda yalnızca akademik başarı değil, duygusal gelişim de önemsenmelidir. Psikolojik danışmanlık sistemleri güçlendirilmeli, çocuklara öfke kontrolü ve duygu regülasyonu becerileri kazandırılmalıdır.
Medya ve toplum dili de sorumluluk almalıdır. Şiddeti normalleştiren her içerik, aslında gelecekte yaşanacak bir davranışın zeminini hazırlar.
Ve belki de en önemlisi…
Çocukları yalnız bırakmamak.
Çünkü bir çocuk silaha uzanıyorsa, aslında bir şey söylemeye çalışıyordur. Ama onu duyan kimse olmamıştır.
Bugün karşı karşıya olduğumuz tablo, sadece çocukların değil; yetişkinlerin de kendine dönüp bakması gerektiğini gösteriyor.
Çünkü çocuklar söylediklerimizi değil, yaşattıklarımızı öğrenir.
Ve unutmayalım:
Bir toplumun geleceği, çocuklarının öfkesinde değil, o öfkeyi nasıl anladığında gizli.
