Başınız ağrıdığında bir ağrı kesici alıyorsunuz. Yorulduğunuzda dinleniyor, uykunuz geldiğinde uyuyor, korktuğunuzda kalbinizin hızlandığını hissediyorsunuz. Bunların her birini günlük hayatın sıradan parçaları olarak görüyoruz. Oysa bütün bu yanıtların arkasında, biz farkında olmadan çalışan olağanüstü bir biyolojik düzen var.
Vücudumuzda ilaç rafları yok. Ancak hücrelerimizin içinde, sinir sistemimizde ve organlarımız arasında sürekli devam eden bir kimyasal iletişim ağı bulunuyor. Bu ağ sayesinde organizma; ağrıya, strese, açlığa, egzersize, uykusuzluğa veya çevresel değişikliklere karşı kendi yanıtını oluşturabiliyor. Belki de “vücudumuzun kendi eczanesi” dediğimiz şey tam olarak burada başlıyor.
Bu eczanenin ürettiği şeyleri klasik anlamda ilaç olarak düşünmemek gerekiyor. Vücudumuz, yaşamın devamı için hormonlar, nörotransmiterler, peptitler ve başka biyolojik olarak aktif moleküller üretiyor. Bunların her biri farklı görevler üstleniyor ve çoğu zaman tek başına değil, birbirleriyle etkileşim içinde çalışıyor. Amaç bir hastalığı tedavi etmekten çok, organizmanın dengesini korumak.
Bu sistemin en bilinen örneklerinden biri endorfinler. Özellikle egzersiz, fiziksel zorlanma veya ağrı gibi durumlarda salgılanabilen endorfinler, ağrı sinyallerinin işlenmesinde ve egzersiz sonrasında hissedilen rahatlama duygusunda rol oynayabiliyor. Uzun bir yürüyüşün veya egzersizin ardından kendimizi yalnızca fiziksel olarak yorulmuş değil, aynı zamanda daha iyi hissedebiliyorsak, bunun arkasında sinir sistemimizin oluşturduğu biyolojik yanıtların da payı bulunuyor. Ancak bu mekanizma, endorfinleri doğrudan “doğal ağrı kesici” olarak tanımlayabileceğimiz anlamına gelmiyor. Vücudun ağrıyı algılama ve düzenleme sistemi, tek bir molekülden çok daha karmaşık. Endorfinler bu büyük sistemin yalnızca parçalarından biri.
Vücudumuzun şaşırtıcı kimyasal dünyasının bir başka üyesi ise nitrik oksit. Son derece küçük bir molekül olmasına rağmen damarların gevşemesinde ve kan akımının düzenlenmesinde önemli bir rol üstleniyor. Damarlarımızın gerektiğinde genişleyip daralabilmesi, kanın dokulara uygun şekilde ulaşabilmesi için oldukça hassas bir denge gerekiyor. Nitrik oksit de bu düzenlemenin önemli parçalarından biri.
Stres karşısında yaşadığımız değişiklikler de yine bu görünmez iletişim ağının bir sonucu. Beklenmedik bir tehlike karşısında kalbimizin hızlanması, nefesimizin değişmesi, dikkatin keskinleşmesi ve kasların daha hızlı tepki vermeye hazırlanması tesadüf değil. Adrenalin ve noradrenalin gibi hormon ve nörotransmiterlerin etkisiyle vücut kısa sürede bir “hazır ol” durumuna geçiyor. Üstelik bütün bunları yapmak için bizim herhangi bir komut vermemize gerek yok.
Vücudumuz, çoğu zaman bizden bağımsız olarak neye ihtiyaç olduğunu değerlendiriyor ve uygun biyolojik yanıtları devreye sokuyor. Bu nedenle insan organizmasını yalnızca birbirinden bağımsız organların oluşturduğu bir yapı olarak düşünmek aslında oldukça eksik. Kalp, beyin, damarlar, hormonlar, sinirler ve bağışıklık sistemi sürekli birbirleriyle iletişim halinde.
İşte ilaçların çalışma mekanizmalarını anlamak da bu noktada daha anlamlı hale geliyor. Bir ilaç vücudumuza girdiğinde, boşlukta hareket eden ve rastgele bir etki oluşturan bir madde gibi davranmıyor. Çoğu ilaç, belirli reseptörler, enzimler, taşıyıcılar veya biyokimyasal yollar üzerinden etki gösteriyor. Bazıları bir mekanizmayı baskılıyor, bazıları güçlendiriyor, bazıları ise eksik olan bir maddeyi yerine koyuyor.
Ama burada çok önemli bir sınır var: Vücudumuzun kendini düzenleme kapasitesi, her hastalığın üstesinden gelebileceği anlamına gelmiyor. Doğal biyolojik mekanizmalar sağlığın korunmasında büyük rol oynasa da bazı durumlarda bu sistemler yetersiz kalabilir veya yanlış çalışabilir. İşte tıbbi tedavinin gerekliliği de burada ortaya çıkıyor.
Dolayısıyla “Vücudumuzun kendi eczanesi var” demek, ilaçlara ihtiyacımız olmadığı anlamına gelmiyor. Tam tersine, vücudumuzun nasıl çalıştığını anlamak, ilaçların neden ve nasıl etki gösterdiğini anlamamızı sağlıyor.
Belki de insan bedeninin en etkileyici tarafı, dışarıdan bakıldığında sessiz ve durağan görünürken içeride hiç durmadan çalışan bir iletişim ağına sahip olması. Bir hücre diğerine mesaj gönderiyor. Bir hormon bir organa ulaşıyor. Bir sinir hücresi ağrı sinyalini iletiyor. Bir damar genişliyor. Beyin gelen bilgiyi değerlendiriyor. Bağışıklık sistemi yanıt veriyor. Ve bütün bunlar, biz günlük hayatımıza devam ederken saniye saniye gerçekleşiyor.
Bu nedenle vücudumuzu yalnızca hastalandığımızda ilgilenmemiz gereken bir yapı olarak görmek yerine, sürekli çalışan, kendini düzenleyen ve çevresindeki değişikliklere yanıt veren canlı bir sistem olarak düşünmek gerekiyor.
İşte vücudumuzun eczanesi tam da burada. Rafları yok. Reçetesi yok. Ama her saniye çalışıyor.
Sağlıkla kalınız…
