İnsan çoğu zaman yaşadıklarının gerçek nedenini o anın karmaşasında kavrayamaz. Günlük telaşlar, anlık istekler, arzular ya da kaçınılmaz zorunluluklar arasında verdiğimiz kararlar, zihnin yüzeyinde basit ve geçici birer tercih gibi görünür. Oysa hayat, kendi içinde kusursuz işleyen, görünmez ama şaşmaz bir dengeye sahiptir; yapılan her seçimin bedelini er ya da geç, ama mutlaka tahsil eder. Hiçbir eylem, hiçbir söz ve zihinden geçen hiçbir niyet evrenin sessizliğinde kaybolup gitmez. Bugün önemsiz sayarak arkamızda bıraktığımız küçük bir tercih, yarın hayatımızın ortasında beliren kader çizgisine dönüşebilir.
İnsanın en büyük mahkemesi de en korunaklı sığınağı da kendi iç dünyasıdır. Bazı insanlar için cennet de cehennem de bu dünyadadır. Kimi insan vicdanının getirdiği o derin ve lekesiz huzurla kendi cennetini bu dünyada yaratır; attığı her adımda içinin ferahlığını, ruhunun hafifliğini hisseder. Kimi ise kırdığı bir kalbin, incittiklerinin yaptığı bir haksızlığın veya kötülüğün, kaçtığı bir sorumluluğun azabıyla kendi cehennemini zihninin duvarları arasında inşa eder. Tabii tespitin geçerli olabilmesi için kişinin yanlışlarından en azından rahatsızlık duyabilecek kadar bir vicdana sahip olduğu ön kabulü gerekir.
Yaradılış olarak kötü insan var mıdır, yoksa doğuştan her insan iyidir, boş bir satıhtır ve yaşanılan olaylar, sosyal çevre, yetiştiriliş gibi faktörler mi hayat içinde insanı kötü yapar? Yüzde yüz kötü ya da iyi insan olamayacağı varsayımı ile bu saptamaları “çoğunlukla kötü” ve “çoğunlukla iyi” insan tanımı üzerinden yapıyorum. Kadim Çin felsefesindeki “ying yang” gibi evrendeki her şeyin birbiriyle zıt ama birbirini tamamlayan iki karşıt güçten oluştuğunu savunuyorum. Her iyinin içinde kötü her kötünün içinde iyi var.
İnsan fıtraten, yaradılıştan kötü olabilir mi sorusuna dönersek, fıtrat doğuştan gelen saflığa, temizliğe ve iyiliğe yatkın bir potansiyeli temsil eder.
Kötülük insanın doğasında yoktur; sonradan kazanılır.
Öğrenilen kötü davranışlar çevresel etkiler, nefsin arzuları veya yanlış eğitimin sonuçları bunda etkili olur. İnsana verilen özgür irade, bu temiz potansiyeli koruma veya bozma yetkisi sunar. İslam felsefesine göre ise nefis kötülüğü emretmeye meyilli olsa da, fıtratın özü daima iyiliğe yöneliktir. Nefis, tasavvufta insanın özünü, ruhunu veya bedensel arzularını ifade eden kavramdır. Nefis, eğitilmesi ve terbiye edilmesi gereken bir yapı olarak görülür; “nefs-i emmâre” (kötülüğü emreden) seviyesinden “nefs-i mutmainne” (huzura kavuşmuş) seviyesine kadar altı veya yedi basamakta ele alınır. Peki insanın bu basamakları “nefs-i muttmainne” ye ulaşmak için ya da bu yönde yol alması için temel ihtiyacı nedir? Vicdanı. Vicdan, insanın kendi davranış ve kararlarını ahlaki değerlere göre yargılama, iyiyi kötüden ayırt etme ve içsel bir özdenetim kurma yetisidir. A priori olarak insanın vicdan sahibi olduğu iyi ve kötüyü ayırtedebildiği varsayımından yola çıkıyorum.
Dışarıdan bakıldığında kazançlı ya da mağrur görünen bedenler, gecenin karanlığında kendi vicdan muhasebelerinin ağır yükü altında ezilirler. Öte yandan, dünyevi adalet mekanizmalarının yetersiz kaldığı, suskunluğun ya da haksızlığın hakim olduğu durumlarda insan, sığınacak son bir liman olarak adalet arayışını ilahi takdire, zamanın akışına bırakmayı seçer. Bu bir pes ediş değil, zamana ve evrensel adalet yasasına duyulan derin bir güvendir.
Son kertede, hayat yolculuğunda hiçbir eylem karşılıksız, hiçbir ses yankısız kalmaz. Zaman, üstü örtülmüş gerçekleri açığa çıkarma ve herkesi kendi eylemlerinin sonuçlarıyla baş başa bırakma konusunda son derece sabırlı ve mahirdir. Zamanı geldiğinde her ruh, evrene bıraktığı o kaçınılmaz yankıyla ve payına düşen yalın hakikatle yüzleşmek zorunda kalır. Kaçtığımızı sandığımız geçmiş, aslında tam da geleceğimizi ördüğümüz iplerin kendisidir; ve insan, en çok da kendi ektiği tohumların meyvesini toplarken gerçeği anlar.
