İnsan gençken hayatı daha çok başlangıçlardan ibaret sanıyor. Yeni bir ev, yeni bir şehir, yeni bir aşk, birlikte kurulacak uzun bir gelecek… Sevdiği insanla yaşlanma fikri de bu gelecek hayallerinin en romantik olanlarından biri. Aynı evde, aynı yatağın iki yanında, yılların içinden geçerek birbirinin yüzündeki çizgileri ezberlemek… Filmlere, şarkılara, romanlara çok yakışan bir hayal bu. “Gel, beraber yaşlanalım” cümlesi gençken kulağa bir sözden çok, neredeyse bir yemin gibi geliyor.
Ama hayat o kadar cilalı değil.
Bir başka yazımda da söylemiştim: İnsan hayatının en uzun dönemi çoğu zaman yaşlılık. Elbette ani vedalar, hastalıklar, hayatın beklenmedik kırılmaları var. Ama genellikle gençlik kısa bir bahar; yaşlılık ise uzun, kendine özgü iklimi olan bir mevsim. İnsan o mevsime geldiğinde yalnızca saçları, yürüyüşü, bedeni değişmiyor. Tahammül eşiği, uyku düzeni, sessizliğe ihtiyacı, alışkanlıkları, korkuları, hatta neye güldüğü bile değişiyor.
Ve birlikte yaşlanmak, tam da burada hem çok kolay hem çok zor oluyor.
Yanında seni yıllardır tanıyan biri varsa, bir bakışından ne demek istediğini anlayan, geçmişinin tanığı olan biri… Bu büyük bir teselli. Hayatın hafızasını tek başına taşımamış oluyorsun. “Hatırlıyor musun?” dediğinde, gerçekten hatırlayan biri oluyor karşında. Birlikte gidilmiş yerler, kaybedilmiş insanlar, eski evler, gençlik fotoğrafları… Bütün bunlar iki kişinin arasında görünmeyen bir köprü gibi duruyor.
Ama aynı hafıza bazen yük de olabiliyor. Çünkü uzun yıllar boyunca biriken her şey, yaş ilerledikçe daha yüksek sesle konuşmaya başlıyor. Eski kırgınlıklar, söylenmemiş cümleler, birbirine benzeyen ama hiçbir zaman tam birleşmeyen hayatlar… İnsan yaşlandıkça bazen daha yumuşuyor, bazen de kendi düzenine daha sıkı tutunuyor. Birinin televizyon sesi, ötekinin uyku saati, birinin sürekli anlattığı ağrı, diğerinin bitmeyen huzursuzluğu… Aşkın şiirsel tarafı, hayatın gündelik ayrıntıları karşısında bir anda sınanıyor.
Ayıptır söylemesi, yaşlılığın gazı da var, baş ağrısı da, uykusuzluğu da, ilaç saatleri de. İnsan kendi ağrısını baş tacı etmek istiyor; başkasının ağrısını ise her gün dinleyecek kadar geniş bir kalbi her zaman bulamıyor. Bu biraz acımasız gibi görünebilir ama insanlık hâli bu. Romantizmin karşısına bir gün mutlaka beden çıkıyor. Ve beden, en büyük gerçekçi.
Bir de yaşlanmanın başka bir tuzağı var. Bazı insanlar, birlikte kurdukları ortak hafızanın ağırlığına dayanamayınca, kendilerini daha genç bedenlere, daha genç yüzlere, daha yeni hikâyelere doğru eğilirken buluyorlar. Sanki genç bir insanın yanında durunca zaman geri saracakmış gibi. Sanki başkasının gençliği onlara da yeniden bir başlangıç hakkı verecekmiş gibi.
Oysa çoğu zaman aranan kişi değil, kaybolmuş olan yaş oluyor. Bir başkasının gençliğine duyulan arzu, bazen kendi geçmişine duyulan özlemin kılık değiştirmiş hâli. İnsan karşısındakini gerçekten sevmekten çok, onun aynasında kendi genç yüzünü görmek istiyor olabilir. Bu elbette aşkın imkânsız olduğu anlamına gelmez. Ama yaş farkının içinde güç farkı ve kaçış duygusu da varsa, orada romantizmin arkasına saklanmış bir korku bulunabilir.
Thomas Mann’ın Venedik’te Ölümü bu karanlık tarafı çarpıcı biçimde gösterir. Yaşlanan bir sanatçının gençliğe duyduğu hayranlık, zamanla estetik bir hayranlıktan çıkıp saplantıya dönüşür. Mann bunu romantikleştirmez; tam tersine, insanın gençlik karşısındaki büyülenmesinin ne kadar tehlikeli, yalnız ve yanıltıcı olabileceğini gösterir.
Philip Roth’un Ölmekte Olan Hayvan romanında da yaşlanan bir adamın genç bir kadına yönelişinde aşk kadar beden, iktidar, korku ve ölüm düşüncesi vardır. Gençlik, yalnızca sevilen bir insan değil; zamana karşı tutulmuş, çaresiz bir kalkan gibidir.
Michael Haneke’nin Amour filmi ise bunun tam karşısında durur. Filmde sevginin parlak, genç ve şık tarafı yoktur; hastalık karşısında çaresiz kalan bir adam vardır. Sevdiği kadının yavaş yavaş hayatın içinden çekilişini izler. Orada aşk, çiçek vermek ya da güzel söz söylemek değildir artık. Aşk; korku, öfke, bakım, yorgunluk ve insanın sevdiği kişiye yardım edemeyişinin derin çaresizliğidir. Yine de o çaresizliğin içinde büyük bir sadakat vardır.
Edebiyatta Gabriel García Márquez’in Kolera Günlerinde Aşk romanı yaşlılıkta romantizmin başka bir yüzünü gösterir. Yıllarca bekleyen, zamanı ve hayatı aşacağını düşünen bir aşk hayali vardır orada. Çok güzeldir; ama hayatın gerçeklerini, kayıplarını, geçen yılları, bedeni ve yaşlanmayı da yanında taşır. Belki romantizm tam da budur: Gerçeği inkâr etmek değil, onun içinden küçük bir ışığı korumaya çalışmak.
Simone de Beauvoir, Yaşlılık adlı çalışmasında yaşlanmayı yalnızca biyolojik bir süreç olarak değil, insanın toplumdaki yerinin ve kendilik algısının değişmesi olarak ele alır. İnsan içindeki gençliği, arzuyu ve merakı sürdürebilir; fakat dünya ona başka türlü bakmaya başlar. Belki bu nedenle yaşlılıkta sevgi daha da kıymetlidir: İnsanı yalnızca geçmişinin değil, hâlâ yaşayan tarafının da tanığı olarak görmek gerekir.
Yine de yaşlılığın en önemli hasleti, bence kendine yetebilmek. Tekil olabilmek. Bir eşin, bir sevgilinin, bir arkadaşın olsun; ama kendi içinde de oturabileceğin bir oda kalsın. İnsan yaşlandıkça kendine bir alan açmak istiyor. Çünkü herkesin sessizlik ihtiyacı başka, yalnızlık ihtiyacı başka, kendi başına kalıp hayatla hesaplaşma biçimi başka.
Birlikte yaşlanmak güzel bir ihtimaldir. Ama bu ihtimalin gerçekleşmesi için yalnızca aşk yetmez. Nezaket gerekir. Birbirinin huysuzluğuna biraz yer açmak gerekir. Susmaya izin vermek, her anı paylaşmak zorundaymış gibi davranmamak gerekir. Ve belki en önemlisi, insanın karşısındakini değiştirmeye çalışmaktan vazgeçmesi gerekir.
Romantizm hayalimizde vardır. Gerçekler geldiğinde ise bazen o romantizmi bir tsunami gibi yerle bir eder. Fakat geride hiçbir şey kalmadığını da düşünmüyorum. Tsunami çekildiğinde, eğer iki insan hâlâ birbirine bakabiliyorsa; belki aşk artık gençliğin büyük cümlesi değildir ama daha sessiz, daha sahici bir şeye dönüşmüştür.
Belki yaşlılıkta aşk, “Gel beraber yaşlanalım” demek değildir.
Belki aşk, bütün bu uzun yol boyunca birbirinin yanında kalabilmektir.
Bazen konuşarak, bazen susarak, bazen birbirine kızarak, bazen de yalnızca aynı odada oturarak…
Yol uzundur. İncedir. Her zaman romantik değildir. Ama iki insan, bütün değişimlere rağmen birbirinin hayatında yürümeye devam edebiliyorsa, belki sevginin en sahici hâli tam da budur.
Kaynakça ve Edebi Eserlerin Kısa Özeti
Thomas Mann — Venedik’te Ölüm
Yaşlanan sanatçı Gustav von Aschenbach’ın Venedik’te karşılaştığı genç Tadzio’ya duyduğu hayranlık, zamanla saplantıya dönüşür. Roman, gençlik ve güzellik karşısında büyülenmenin yanı sıra yaşlanma korkusunu, bastırılmış arzuları ve ölüm düşüncesini işler. Mann, bu tutkuyu romantik bir aşk olarak değil, insanın kendi çöküşüyle yüzleşemeyişinin karanlık bir yansıması olarak ele alır.
Philip Roth — Ölmekte Olan Hayvan
Romanın anlatıcısı David Kepesh, yaşlanmış, deneyimli ve kadınlarla ilişkilerini çoğunlukla bağlanmadan sürdüren bir akademisyendir. Genç Consuela’ya duyduğu arzu, onun özgürlük anlayışını ve kendine güvenini sarsar. Eser; yaş, beden, cinsellik, iktidar, kıskançlık ve ölüm korkusu arasındaki karmaşık ilişkiyi sorgular.
Gabriel García Márquez — Kolera Günlerinde Aşk
Florentino Ariza ile Fermina Daza’nın gençlikte başlayan aşkı, yıllar süren ayrılıklara ve başka hayatlara rağmen tamamen sona ermez. Roman, aşkı yalnızca gençliğe ait bir duygu olarak değil, zamanla değişen ve yaşlılıkta yeniden biçimlenen bir bağlılık olarak anlatır. Ancak bu romantik hikâyenin içinde bekleyişin, idealize etmenin ve gerçek hayatla hayal arasındaki farkın da eleştirisi vardır.
Michael Haneke — Amour
Film, yaşlı bir çiftin hayatını ve kadının geçirdiği ağır hastalık sonrasında bakım sürecini anlatır. Sevgi burada romantik sözlerden çok, gündelik sorumluluklar, sabır, yorgunluk ve çaresizlik üzerinden görünür. Haneke, birlikte yaşlanmanın en zor yüzünü gösterirken sevginin sadakat, bakım ve acıyla nasıl iç içe geçebileceğini sorgular.
Simone de Beauvoir — Yaşlılık
Beauvoir, yaşlılığı yalnızca bireysel bir biyolojik süreç olarak değil, toplumun yaşlılara bakışıyla şekillenen sosyal ve kültürel bir deneyim olarak inceler. Eser, yaşlı insanların arzularının, düşüncelerinin ve üretkenliklerinin çoğu zaman toplum tarafından görmezden gelindiğini gösterir. Yaşlanmayı anlamak için beden kadar kimlik, özgürlük, yalnızlık ve toplumsal değer kavramlarına da bakmak gerektiğini savunur.
Erich Fromm — Sevme Sanatı
Fromm’a göre sevgi yalnızca bir duygu ya da romantik heyecan değildir; emek, sorumluluk, saygı ve bilgi gerektiren bir beceridir. Bu yaklaşım, birlikte yaşlanmanın neden yalnızca aşkın varlığıyla değil, iki insanın birbirine gösterdiği özen ve anlayışla mümkün olduğunu açıklar. Sevgi, zaman içinde sürdürülebilmesi için öğrenilmesi ve sürekli olarak yeniden kurulması gereken bir sanattır.
John Bowlby — Attachment and Loss
Bowlby’nin bağlanma kuramı, insanların yakın ilişkilerde güven, süreklilik ve duygusal destek aradığını ortaya koyar. Uzun süreli ilişkilerde ortak geçmişin ve güven duygusunun neden bu
kadar önemli olduğunu anlamaya yardımcı olur. Yaşlılıkta eşin ya da hayat arkadaşının varlığı, yalnızca romantik bir yakınlık değil, aynı zamanda kişinin hayat hikâyesini paylaşan güvenli bir bağ anlamına da gelir.
Kaynaklar
* Beauvoir, Simone de. Yaşlılık.
* Bowlby, John. Attachment and Loss.
* Fromm, Erich. Sevme Sanatı.
* García Márquez, Gabriel. Kolera Günlerinde Aşk.
* Haneke, Michael, yönetmen. Amour.
* Mann, Thomas. Venedik’te Ölüm.
* Roth, Philip. Ölmekte Olan Hayvan.
