Kan şekeri, insülin yanıtı ve yemek sonrası kan yağları metabolik sağlığın temel göstergeleri arasında yer alıyor. Zeytinyağı, ayçiçek, soya, kanola ve palm yağı gibi farklı bitkisel yağların metabolizmaya etkilerini karşılaştıran araştırmalar, bu etkilerin yalnızca yağın türüyle açıklanamayacağını; tüketilen miktar, toplam enerji alımı, öğünün içeriği ve genel beslenme düzeninin de önemli olduğunu gösteriyor.
Vücudumuz, gün boyunca aldığımız enerjiyi kullanmak, depolamak ve ihtiyaç duyduğunda yeniden devreye sokmak üzere sürekli denge içinde çalışan bir sistem. Kan şekeri ve insülinin düzenlenmesinden yağların vücutta depolanmasına, karaciğerin enerji metabolizmasındaki rolünden yemek sonrası oluşan değişimlere kadar pek çok süreç, bu sistemin bir parçası. Beslenmeyle aldığımız yağlar da bu süreçte önemli bir rol üstleniyor. Söz konusu yağların metabolik sağlık üzerindeki etkisi olduğunda, yalnızca “Hangi yağı tüketiyoruz?” sorusuna odaklanmak yeterli olmayabiliyor. Tüketilen yağın yapısı ve miktarının yanı sıra hangi besinlerle birlikte tüketildiği ve genel beslenme düzeni de vücudun verdiği metabolik yanıtı etkileyebiliyor.
Yağların metabolik etkilerinin çok sayıda değişkenle birlikte değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çeken İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ceren Türkcan, “Farklı yağların metabolizmaya etkilerini değerlendirirken yalnızca yağın türüne bakmak doğru ve yeterli değil. Yağ asidi bileşimi ve yağın moleküler yapısının yanı sıra tüketilen miktar ve yağın genel beslenme düzeni içindeki yeri de sonuçları etkileyebiliyor” diyor.
Metabolik yanıtı değerlendirirken çalışmanın süresi de önemli
Farklı bitkisel yağların kan şekeri ve insülin yanıtı üzerindeki etkileri uzun yıllardır araştırılıyor. Bazı metabolik çalışmalar yalnızca uzun vadeli beslenme alışkanlıklarına değil, aynı zamanda tek bir öğünün ardından vücutta meydana gelen kısa vadeli değişimlere de odaklanıyor. Yemek tüketiminin ardından kan şekeri, kan lipitleri ve hormon düzeylerinde meydana gelen değişimleri inceleyen çalışmalar; farklı yağların moleküler yapısının yanı sıra öğünün genel bileşiminin de metabolik yanıtı etkileyebileceğini gösteriyor.
Örneğin, 2019 yılında yayımlanan bir derlemede, palm yağı veya palm olein içeren beslenme modelleri ile zeytinyağı, soya yağı, kanola yağı ve ayçiçek yağı gibi farklı yağları içeren beslenme modellerinin karşılaştırıldığı sekiz insan çalışması incelendi. Derlemede, açlık kan şekeri veya insülin düzeyleri açısından palm yağı ile diğer yağlar arasında anlamlı bir farklılık bulunmadığı bildirildi. Bu nedenle Doç. Dr. Ceren Türkcan, yağların metabolik etkileri değerlendirilirken yağın türünün yanı sıra tüketilen miktarın ve genel enerji dengesinin de dikkate alınması gerektiğini vurguluyor.
Yağın nasıl tüketildiği, yağın türü kadar önemli
Zeytinyağı, ayçiçek, soya, kanola, kakao ve palm yağı gibi farklı yağların metabolik etkilerini karşılaştıran çalışmalar, tek bir yağ türü üzerinden kesin genellemeler yapmanın kolay olmadığını gösteriyor. Kullanılan yağın yapısı, tüketilen miktar, toplam enerji alımının yanı sıra yağın hangi besinlerle birlikte tüketildiği de metabolik yanıtın şekillenmesinde rol oynayabiliyor. Türkcan “Bu nedenle yağların metabolik etkilerini değerlendirirken tek bir bileşene odaklanmak doğru ve yeterli değil. Genel beslenme düzenini, enerji dengesini ve yağın hangi koşullarda tüketildiğini birlikte ele almak gerekiyor. Yağların metabolizmamız üzerindeki etkilerini anlamak için yalnızca “Hangi yağı tüketiyoruz?” diye değil, ‘Ne kadar tüketiyoruz?’, ‘Hangi besinlerle birlikte tüketiyoruz?’ ve ‘Genel beslenme düzenimiz nasıl?’ gibi soruların yanıtlarına da bakmalıyız” ifadelerini kullanıyor.
Kaynaklar
- Zulkiply SH, Balasubramaniam V, Abu Bakar NA, Abd Rashed A, Ismail SR. Effects of palm oil consumption on biomarkers of glucose metabolism: A systematic review. PLoS ONE. 2019;14(8):e0220877.
- Hernández EÁ, et al. Acute dietary fat intake initiates alterations in energy metabolism and insulin resistance. Journal of Clinical Investigation. 2017.
- Berry SEE, et al. Palmitic acid in the sn-2 position of triacylglycerols acutely influences postprandial lipid metabolism. American Journal of Clinical Nutrition. 2011.
- Hall WL, et al. Palm bazlı yağların öğün sonrası metabolik yanıtlarına ilişkin kontrollü insan çalışmaları. European Journal of Clinical Nutrition. 2014.
- Hall WL, et al. Palm bazlı ve interesterifiye yağların yemek sonrası metabolik etkilerini karşılaştıran randomize çalışma. Food & Function. 2024.
- Rosqvist F, Iggman D, Kullberg J, et al. Overfeeding polyunsaturated and saturated fat causes distinct effects on liver and visceral fat accumulation in humans. Diabetes. 2014;63(7):2356–2368.
- Rosqvist F, et al. Overeating Saturated Fat Promotes Fatty Liver and Ceramides Compared With Polyunsaturated Fat: A Randomized Trial. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;104(12):6207–6219.
- Stonehouse W, et al. Palm olein, kakao yağı ve soya yağının karaciğer yağlanması üzerindeki etkilerini karşılaştıran 16 haftalık randomize kontrollü çalışma. American Journal of Clinical Nutrition. 2021.
