Alzheimer hastalığında tanı ve tedavi yaklaşımları son yıllarda önemli bir değişim geçiriyor. Beyindeki hastalık biyolojisini gösteren kan testleri tanı sürecini desteklerken, erken evredeki uygun hastalarda kullanılan yeni tedaviler hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı hedefliyor. Ancak her unutkanlık Alzheimer anlamına gelmediği gibi, yeni tedaviler de her hasta için uygun olmayabiliyor.
Prof. Dr. Özlem Güngör Tunçer, “21 Eylül Dünya Alzheimer Günü” kapsamında Alzheimer hastalığının nedenleri, belirtileri, tanı ve tedavi yöntemleri hakkında önemli bilgiler verdi.
Tanıdık bir yerde kaybolmanız Alzheimer anlamına mı geliyor
Demans, hafıza, dil, dikkat, yön bulma ve karar verme gibi bilişsel işlevlerin kişinin günlük yaşamını bozacak ölçüde gerilemesiyle ortaya çıkan klinik bir tablodur. En sık nedeni Alzheimer hastalığıdır. Yaşla birlikte zaman zaman isim unutmak veya bir eşyanın nereye konulduğunu hatırlayamamak tek başına demans anlamına gelmez. Asıl dikkat edilmesi gereken, unutkanlığın giderek artması ve günlük yaşamı etkilemesidir. Aynı soruyu kısa aralıklarla tekrar etmek, yakın zamanda yaşanan olayları unutmak, tanıdık bir yerde kaybolmak, para veya ilaç yönetiminde zorlanmak, belirgin kelime bulma güçlüğü yaşamak ya da kişilik ve davranış değişiklikleri geliştirmek değerlendirme gerektirir. Ani başlayan bilinç bulanıklığı ise enfeksiyon, ilaç yan etkisi, metabolik sorun veya inme gibi acil nedenleri düşündürebilir.
Kişilik ya da davranış değişikliklerini önemseyin
Demans tanısı ayrıntılı hasta öyküsü, yakınlarından alınan bilgiler, nörolojik muayene ve bilişsel değerlendirme ile başlar. Gerektiğinde bilişsel testler, kan tahlilleri ve beyin MR görüntülemesi kullanılır. Bu incelemeler, Alzheimer hastalığının yanı sıra unutkanlığa neden olabilecek diğer hastalıkların belirlenmesine yardımcı olur. Son yıllarda Alzheimer tanısında kan biyobelirteçleri önemli ilerleme sağlamıştır. Özellikle fosforile tau proteinlerini, başta p-tau217 olmak üzere, ölçen testler beyindeki Alzheimer patolojisinin belirlenmesine yardımcı olabilir. Ancak tüm kan testlerinin tanısal doğruluğu aynı değildir ve bu testler herkese uygulanacak bir Alzheimer taraması değildir. Sonuçların hastanın şikâyetleri ve muayene bulgularıyla birlikte uzman hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir. Yeterli tanısal doğruluğu gösterilmiş bazı kan testleri uygun hastalarda tanı sürecinde kullanılabilir; bazı hastalarda ise PET veya beyin-omurilik sıvısı incelemesi gibi ek yöntemlere ihtiyaç duyulabilir.
Yeni Alzheimer tedavileri hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı hedefliyor
Alzheimer tedavisinde uzun yıllardır kullanılan ilaçlar, uygun hastalarda bilişsel belirtileri ve günlük yaşam işlevlerini destekleyebilir. Bunun yanında hastalığın biyolojik sürecini hedefleyen yeni tedaviler de erken evredeki uygun hastalarda kullanılmaya başlanmıştır.
Anti-amiloid tedaviler olarak adlandırılan bu yaklaşımlar, beyinde biriken amiloid proteinlerini hedefleyerek hastalığın ilerlemesini mütevazı fakat ölçülebilir biçimde yavaşlatmayı amaçlar. Ancak bu tedaviler hastalığı tamamen ortadan kaldırmaz, kaybedilmiş belleği geri getirmez ve her Alzheimer hastası için uygun değildir. Yeni tedaviler, Alzheimer hastalığına bağlı hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans evresindeki, hastalık biyolojisi doğrulanmış uygun hastalarda değerlendirilir. Bu tedavilerin onay ve erişim koşulları ülkelere göre değişebilir. Tedavi öncesinde beyin MR görüntülemesi, beyindeki kanama riski ve özellikle antikoagülan olarak adlandırılan bazı kan sulandırıcı ilaçların kullanımı gibi faktörler gözden geçirilir. Tedavi sırasında belirli aralıklarla MR takibi yapılır. Bunun nedeni, tedavi sırasında beyinde ödem veya küçük kanamalarla seyredebilen ARIA adı verilen değişikliklerin görülebilmesidir. Baş ağrısı, bilinç değişikliği, görme bozukluğu veya yeni nörolojik belirti gelişmesi durumunda hızlı değerlendirme gerekir.
Alzheimer’dan korunmak için damar sağlığına dikkat edin
Demans riskini tamamen ortadan kaldıran bir yöntem bulunmaz. Bununla birlikte hipertansiyon, yüksek LDL kolesterol, diyabet, sigara kullanımı, obezite ve fiziksel hareketsizlik gibi risk faktörlerinin kontrol altında tutulması beyin sağlığı açısından önemlidir. İşitme ve görme sorunlarının tedavi edilmesi, düzenli fiziksel aktivite, sosyal ve zihinsel olarak aktif bir yaşam sürdürülmesi de korunma açısından önem taşıyan adımlar arasında yer alır. 2024 Lancet Demans Komisyonu, yaşam boyunca müdahale edilebilir 14 risk faktörünün dünya genelindeki demans vakalarının yaklaşık yüzde 45’iyle ilişkili olabileceğini bildirmiştir. Bu oran, demans riskinin azaltılmasında değiştirilebilir faktörlerin önemli bir payı olabileceğine işaret etmektedir. Bu nedenle beyni koruyan tek bir vitamin aramak yerine damar sağlığına dikkat etmek, düzenli hareket etmek, sigaradan uzak durmak ve sosyal yaşamı sürdürmek daha güçlü kanıta dayanan bir yaklaşımdır. Alzheimer hastalığında erken tanı, yalnızca hastalığa daha erken bir isim koymak anlamına gelmez. Unutkanlığın diğer nedenlerini ayırt etmek, hastalık biyolojisini gerektiğinde doğrulamak ve kişinin yarar görebileceği tedaviyi güvenli biçimde seçmek açısından önem taşır. Günümüzde gelişen tanı yöntemleri ve erken evrede uygulanabilen yeni tedaviler, Alzheimer hastalığıyla mücadelede yeni olanaklar sunmaktadır.
