Borsa stresi yalnızca cüzdanı değil, sağlığı da etkiliyor!
Borsada yatırım kararlarının yalnızca ekonomik göstergelerle değil, korku, hırs, umut ve kaybetme endişesiyle de şekillendiğini belirten Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, özellikle kayıpları geri kazanmak amacıyla yapılan kontrolsüz işlemlerin yatırımcıları daha büyük zararlara sürükleyebildiğini söyledi. Borsa stresinin yalnızca cüzdanı değil, sağlığı da etkilediğini, finansal piyasalarda duyguların yönetilememesinin ciddi bir zihinsel tuzağa dönüşebileceğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kaçanı kovalıyor, kovaladıkça daha çok kaybediyor.” dedi.
Yatırımcıların karar verirken ekonomik gerçekleri esas alması gerektiğini ifade eden Prof. Dr. Tarhan, “Kaybettiğin zaman yıkılmayacaksanız o riske girin. Kaybettiğin zaman tolere edemeyecekseniz girmeyin o riske.” uyarısında bulundu.
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yatırımcı psikolojisini, borsada kaybetme korkusunu, kayıpları geri kazanma çabasının oluşturduğu riskleri ve finansal stresin insan sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendirdi.
Kaybetme korkusu bazı insanlarda kazanç isteğinin önüne geçiyor!
Finansal piyasalarda yatırımcıların risk karşısında farklı tepkiler verdiğini anlatan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kişilik özelliklerinin finansal kararlar üzerinde önemli rol oynadığını belirtti.
Bazı kişilerin risk almayı heyecan verici bulduğunu, bazılarının ise sahip olduklarını kaybetmemek için kazanç fırsatlarından vazgeçebildiğini ifade eden Tarhan, şöyle konuştu:
“Bazı kişiler de beyinleri savunmaya odaklı çalışırlar. Kaybetmenin acısını yaşamaktansa kazanmaktan vazgeçerler bu kişiler. Hep savunma halinde çalışır. Kişilik yapısıyla ilgili. Yani bir olay olduğu zaman hemen beyinleri onların, futbolda defans gibidirler. Devamlı hep kaybetme korkusuyla hareket ederler.”
“Kaybettiğim zaman bunu tolere edebilir miyim?” sorusu önemli!
Finansal piyasalarda risk almanın tamamen yanlış olmadığını ancak riskin hesaplanabilir olması gerektiğini dile getiren Prof. Dr. Tarhan, “Burada onun arasındaki dengeyi bulmak, yani hesaplanabilir riskleri desteklemek gerekiyor. Burada gençler hesaplanabilir bir riske giriyorsa, kaybetmeyi göze alıyorsanız o riske girilir. Kaybettiğin zaman yıkılmayacaksanız o riske girin. Kaybettiğin zaman tolere edemeyecekseniz girmeyin o riske. Buradaki ölçü o. ‘Kaybettiğim zaman ben bunu tolere edebilir miyim?’ sorusunu sorsunlar.” dedi.
Yatırım kararlarında yalnızca beklentilerle hareket edilmemesi gerektiğini kaydeden Tarhan, ekonomik gerçekler ile kişisel arzular arasında denge kurulmasının önemine işaret etti.
Borsada en tehlikeli tuzaklardan biri ‘İntikam trade’i!
“İntikam trade’i” konusuna değinen Prof. Dr. Tarhan, bu davranışın temelinde duygu yönetimindeki sorunların bulunduğunu söyledi.
Kaybettiği parayı geri kazanmaya odaklanan yatırımcının çoğu zaman daha fazla risk aldığını belirten Tarhan, şöyle devam etti:
“Burada duygu yönetiminde sorun oluyor kişilerde. Kişi intikam ticareti yapıyor. Yani burada kaybı kovalamaya çalışıyor. Kaybı kovalıyor, kovaladıkça yakalamaya çalışıyor. O kaçıyor, o yakalıyor ve burada zararı daha çok büyütüyor. Çünkü kaybetmekten korkuyor.”
Kayıpları geri kazanma çabasının zamanla kontrolsüz bir davranış biçimine dönüşebileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, yatırımcının para kazanma arzusunu yönetemediğinde yeni ve daha büyük kayıplarla karşılaşabileceğini ifade etti.
“Burada da para aşkı var. O konudaki aşırı arzusunu, isteğini yönetememe oluyor. Kaçanı kovalıyor, kovaladıkça daha çok kaybediyor.” diyen Tarhan, bu davranışın psikolojideki bazı zihinsel yanılgılarla yakından ilişkili olduğunu anlattı.
“Duygular aklı köreltiyor!”
İntikam trade’i davranışının “batık bedel yanılgısı” ile benzerlik gösterdiğini dile getiren Prof. Dr. Tarhan, kişinin geçmişte yaptığı yatırımları veya yaşadığı kayıpları gerekçe göstererek yanlış bir kararı sürdürmesinin daha büyük zararlara neden olabileceğini söyledi.
Kayıpları kabullenemeyen yatırımcıların gelecekte elde etmeyi umdukları kazanca odaklanarak mevcut riskleri göz ardı edebildiğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, şunları söyledi:
“Kazanma ihtimalini kaybetme korkusundan daha yüksek tutuyor. Gelecekteki hazlar daha çok kişiye güven veriyor, korkusunu gideriyor ama kaybetme riskini görmüyor. Zihinsel körlük oluşuyor bu kişilerde. Duygular aklı köreltiyor.”
Bu tür davranışların yalnızca maddi kayıplara değil, ciddi psikolojik sorunlara da yol açabildiğini ifade eden Prof. Dr. Tarhan, finansal kayıplar nedeniyle psikiyatri kliniklerine başvuran kişilerin bulunduğunu kaydetti.
Borsada ayı mı, boğa mı, yoksa bilge baykuş mu?
Finansal piyasalarda yükselişlerin “boğa”, düşüşlerin ise “ayı” sembolleriyle ifade edildiğini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, bu iki sembolün yatırımcı psikolojisindeki umut ve korku duygularını temsil ettiğini söyledi.
Boğa piyasasının yükseliş ve kazanç beklentisiyle, ayı piyasasının ise kaybetme korkusuyla ilişkilendirildiğini belirten Tarhan, her iki durumda da duygusal karar verme riskinin ortaya çıkabileceğini ifade etti.
“Birisi ümitle, aşırı kazanç beklentisiyle hareket ediyor; diğer taraftan da düşüş esnasında kayıptan kaçınma refleksiyle hareket ediyor. Birisi haz veriyor, diğeri acı veriyor.” diyen Tarhan, yatırımcıların sağlıklı karar verebilmeleri için üçüncü bir yaklaşım benimsemeleri gerektiğini dile getirdi.
“Yatırımcı bilge baykuş gibi davranmalı!”
Borsada yatırımcıların yalnızca yükseliş beklentisine veya düşüş korkusuna göre hareket etmemesi gerektiğini belirten Tarhan, bu yaklaşımı “bilge baykuş” sembolüyle anlattı.
“İnsanın doğru karar vermesi için ne ayı gibi davranması gerekiyor ne de boğa gibi davranması…” diyen Tarhan, şöyle devam etti:
“Üçüncü bir hayvana ihtiyaç var. Böyle durumlarda ben şu anda duygularıyla karar vermek yerine ‘Ben bu yatırımı sıfırdan yapsaydım ne karar verirdim?’ diyerek, düşünerek hareket etmesi… Bu bir hayvan sembolü varsa bu bilgeliğin sembolü olan baykuş olur.”
Borsa stresi yalnızca cüzdanı değil, sağlığı da etkiliyor!
Finansal piyasalarda sürekli işlem yapmanın ve piyasa hareketlerini takip etmenin önemli bir stres kaynağı olabileceğini belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, özellikle profesyonel piyasa çalışanlarının uzun süreli stresle karşı karşıya kalabildiğine dikkat çekti.
Prof. Dr. Tarhan, finansal piyasalardaki dalgalanmalar ile sağlık sonuçları arasındaki ilişkiyi inceleyen bir araştırmaya atıfta bulunarak, borsa hareketlerinin kalp-damar ve ruh sağlığı üzerindeki olası etkilerinin bilimsel çalışmalara konu olduğunu söyledi.
Kronik stresin vücutta savaş ya da kaç tepkisini harekete geçirdiğini ifade eden Prof. Dr. Tarhan, “Beyin stres hormonunu çok salgıladığı zaman savaş kaç pozisyonuna giriyor. Ya savaş ya kaç pozisyonuna. Buradaki brokerlar hep savaş pozisyonunda, kaçma yok.” dedi.
Uzun süre devam eden stres tepkisinin çeşitli bedensel sorunlara zemin hazırlayabileceğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Savaş pozisyonunda olduğu için damar direnci artıyor, tansiyon yükseliyor. Mide, bağırsak spazmı oluyor, asit oluyor. Omuz, boyun, sırt kasları kasılıyor.” ifadelerini kullandı.
Stresin kısa süreli olduğunda vücudun dengeyi yeniden sağlayabildiğini, ancak kronikleştiğinde sağlık açısından olumsuz sonuçlar doğurabildiğini vurgulayan Tarhan, finans sektöründe çalışanların stres yönetimi becerilerini geliştirmesi gerektiğini söyledi.
“Stresten uzak kalınmaz ama stresi yönetmek gerekiyor!”
Finansal piyasalarda çalışan bireylerin stres altında soğukkanlı kalmayı öğrenmelerinin önemine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, bu amaçla nörobiyofeedback ve biyofeedback yöntemlerinden yararlanılabildiğini anlattı.
Bu yöntemlerde kalp atımı, solunum, cilt ısısı ve bazı fizyolojik tepkilerin izlenerek kişinin stres düzeyini fark etmesinin ve düzenleme becerilerini geliştirmesinin hedeflendiğini belirten Tarhan, zihinsel egzersizlerin stres yönetiminde kullanılabildiğini ifade etti.
“Bazı kişiler stres altında soğukkanlı kalmayı becerirler. Eğer bu meslekte olanlar zorunlu olarak bu mesleği yapmak durumundaysa stres altında soğukkanlı kalma çalışmaları yapsınlar kendilerine.” diyen Prof. Dr. Tarhan, finansal piyasalarda çalışanların bedensel ve ruhsal sağlıklarını ihmal etmemeleri gerektiğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Stresten uzak kalınmaz ama stresi yönetmek gerekiyor.” değerlendirmesinde bulundu.
“Kaybettiklerinden ders çıkaran kişi yeniden başlayabilir!”
Borsada geçmişte yaşanan büyük kayıpların yatırımcıların gelecekteki kararlarını da etkileyebildiğini belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, önemli olanın kaybın kendisinden çok, kişinin bu deneyimi nasıl değerlendirdiği olduğunu söyledi.
Finansal kayıpların ardından kişinin kendisine dışarıdan bakabilmesi ve yaptığı hataları analiz edebilmesinin önemine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle konuştu:
“Şimdi o kaybettiklerini doğru analiz ederse kişi, ‘Şu anda bunları kaybettim. Bu bana ne öğretti?’ deyip bunu analiz ederse oradaki çıkardığı derslere göre yeniden işe girebilir.”
Finansal piyasalarda umudu korurken gerçeklerden uzaklaşmamak gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Ümitsizlik, karamsarlık yok ama bir ayağı ekonomik gerçekler, bir ayağı da hayallerde olacak.” şeklinde sözlerini tamamladı
